Ouder worden hoort bij het leven. Of toch niet helemaal? Wetenschappers denken steeds vaker dat een deel van het verouderingsproces wordt aangestuurd door een kleine groep hardnekkige cellen die weigeren te verdwijnen. Deze zogenoemde zombiecellen blijven lange tijd in het lichaam rondhangen en veroorzaken ongemerkt schade.
Jarenlang leek het idee om deze cellen op te ruimen iets uit een sciencefictionfilm. Inmiddels is dat allang niet meer zo. Na veelbelovende experimenten bij muizen zijn de eerste klinische studies bij mensen volop aan de gang. De eerste resultaten zijn verrassend positief. Ze laten zien dat onderzoekers zombiecellen daadwerkelijk kunnen verwijderen. De grote vraag is nu of dat uiteindelijk ook betekent dat mensen langer gezond blijven.
Wat zijn zombiecellen?
Normaal gesproken ruimt het lichaam beschadigde of versleten cellen vanzelf op. Sommige cellen ontsnappen echter aan dat proces. Ze stoppen met delen, maar sterven niet af. Wetenschappers noemen deze achterblijvers senescente cellen. In de volksmond heten ze beter bekend als zombiecellen.
In eerste instantie hebben deze cellen zelfs een nuttige functie. Ze geven signalen af waarmee het afweersysteem wordt gewaarschuwd om ze op te ruimen. Naarmate we ouder worden, raakt dat opruimsysteem steeds minder efficiënt. De zombiecellen blijven achter en gaan zich als ongewenste huisgenoten gedragen.
Ze scheiden voortdurend een mix uit van ontstekingseiwitten, enzymen en groeifactoren. Wetenschappers spreken van het senescence-associated secretory phenotype (SASP). Deze stoffen veroorzaken chronische ontstekingen, beschadigen omliggend weefsel en versnellen de veroudering van gezonde cellen.
Daar zijn niet eens veel zombiecellen voor nodig. Onderzoekers denken dat één tot twee senescente cellen per honderd lichaamscellen al een onevenredig grote invloed kunnen hebben op het verouderingsproces.c
De eerste doorbraak
De belangstelling voor zombiecellen nam een enorme vlucht in 2015. Onderzoekers van de Mayo Clinic verwijderden bij oudere muizen ongeveer 30 tot 50 procent van de senescente cellen. Het resultaat was opmerkelijk. De dieren bleven langer gezond, waren actiever en kregen veel minder last van ouderdomsziekten. Die ontdekking leidde tot een compleet nieuw onderzoeksgebied: senolytica. Deze middelen zijn speciaal ontwikkeld om zombiecellen selectief uit het lichaam te verwijderen.
Hoe werkt de behandeling?
Normaal gesproken schakelen beschadigde cellen zichzelf uit via een proces dat apoptose heet, ook wel geprogrammeerde celdood genoemd. Zombiecellen hebben geleerd om aan dat natuurlijke mechanisme te ontsnappen. Ze produceren extra overlevingseiwitten waardoor ze blijven bestaan. Senolytica halen die bescherming tijdelijk weg. Daardoor sterven de senescente cellen alsnog af, terwijl gezonde cellen grotendeels met rust worden gelaten.
De bekendste combinatie bestaat uit dasatinib en quercetine. Dasatinib is een geneesmiddel dat wordt gebruikt bij bepaalde vormen van kanker. Quercetine is een natuurlijke stof die voorkomt in onder meer appels, uien en kappertjes. Opvallend is de manier waarop de behandeling wordt gegeven. De medicijnen worden niet dagelijks ingenomen, maar slechts enkele dagen achter elkaar. Daarna volgt een langere pauze. Onderzoekers noemen dat een “hit-and-run”-strategie.
Lees ook: Medische doorbraak: AI ontwerpt mini-eiwitten die medicijnen voorgoed kunnen veranderen
Eerste succes bij mensen
De eerste belangrijke stap kwam met een onderzoek onder mensen met diabetische nierziekte. De deelnemers kregen drie dagen lang de combinatie van dasatinib en quercetine. Elf dagen later bleek dat het aantal zombiecellen in het vetweefsel meetbaar was afgenomen.
Ook belangrijke kenmerken van celveroudering waren verminderd. Tegelijkertijd daalden verschillende ontstekingsstoffen, waaronder IL-1α, IL-6 en meerdere matrixmetalloproteïnasen. Dat was een mijlpaal. Voor het eerst konden onderzoekers aantonen dat senolytica bij mensen precies deden waarvoor ze waren ontwikkeld: het verminderen van zombiecellen.
Waar staat het onderzoek?
Inmiddels lopen wereldwijd meer dan tachtig klinische onderzoeken naar senolytica. De meeste richten zich op ziekten waarbij veroudering een belangrijke rol speelt.
Alzheimer
Twee vroege klinische studies onderzochten twaalf weken lang een behandeling met dasatinib en quercetine bij ouderen met of een verhoogd risico op de ziekte van Alzheimer. Een van de onderzoeken liet zien dat een daling van de ontstekingsstof TNF-α samenging met betere prestaties op geheugentests. De behandeling bleek bovendien veilig binnen de onderzochte groep. Inmiddels is een grotere fase 2-studie gestart.
Nierziekte
Ook bij chronische nierziekte zijn de eerste resultaten veelbelovend. Een afgerond fase 2-onderzoek onder twintig patiënten liet verbeteringen zien van de nierfunctie. Ook ontstekingswaarden namen af. Volgens de onderzoekers is dit het eerste bewijs bij mensen dat het verwijderen van zombiecellen kan leiden tot een meetbare verbetering van een chronische aandoening.
Beweging en kracht
Positieve signalen kwamen ook uit onderzoek bij patiënten met idiopathische longfibrose, een ernstige longziekte waarbij senescente cellen een belangrijke rol spelen. Na een korte behandeling konden deelnemers zich beter verplaatsen en waren ze lichamelijk actiever. Die resultaten waren voldoende om grotere, gerandomiseerde onderzoeken op te zetten.
Lees ook: Netflix deelt trailer en releasedatum va Conversations with a Killer: The Charles Manson Tapes
Wat is al bewezen?
Het enthousiasme is begrijpelijk, maar wetenschappers blijven voorzichtig. De huidige onderzoeken laten overtuigend zien dat senolytica het aantal zombiecellen bij mensen kunnen verminderen. Ook nemen ontstekingswaarden af en zijn er aanwijzingen voor verbeteringen van de nierfunctie, mobiliteit en sommige cognitieve functies. Dat betekent echter niet dat veroudering is verslagen.
Er is nog geen bewijs dat senolytica de levensduur van mensen verlengen. Evenmin is aangetoond dat het verwijderen van zombiecellen het hele lichaam jonger maakt. Veel studies zijn klein, duren relatief kort en zijn nog niet uitgevoerd volgens de strengste onderzoeksopzet met grote placebo-gecontroleerde groepen.
Ook over de veiligheid op lange termijn bestaan nog veel vragen. De huidige onderzoeken beslaan slechts enkele maanden. Een behandeling tegen veroudering zou mogelijk jarenlang moeten worden toegepast.
Daarom richten onderzoekers zich voorlopig vooral op praktische gezondheidsuitkomsten, zoals loopsnelheid, spierkracht, het risico op vallen en het dagelijks functioneren. Onderzoeken naar levensduur zouden immers tientallen jaren in beslag nemen.
Niet zelf proberen
Binnen de wereld van longevity en biohacking groeit de belangstelling voor zogenoemde doe-het-zelf-senolytica. Deskundigen raden dat nadrukkelijk af. Dasatinib is uitsluitend op recept verkrijgbaar en kent als kankermedicijn serieuze bijwerkingen. Quercetine is wel vrij verkrijgbaar als voedingssupplement. Ook fisetine, een natuurlijke stof uit onder meer aardbeien, wordt onderzocht als mogelijk senolyticum.
Dat betekent niet dat deze supplementen bewezen effectief zijn tegen veroudering. In klinische studies worden nauwkeurig bepaalde doseringen gebruikt en staan deelnemers voortdurend onder medisch toezicht. Juist omdat deze middelen krachtige biologische effecten hebben, is experimenteren op eigen initiatief geen verstandig idee.
Hoopvolle vooruitgang
Het onderzoek naar zombiecellen behoort zonder twijfel tot de spannendste ontwikkelingen binnen de verouderingsbiologie. Tien jaar geleden was het bewijs beperkt tot laboratoria en proefdieren. Inmiddels laten de eerste klinische studies zien dat het verwijderen van senescente cellen bij mensen daadwerkelijk mogelijk is. Dat is een belangrijke stap vooruit.
Tegelijkertijd is het nog veel te vroeg om te spreken van een wondermiddel tegen ouderdom. De eerste resultaten zijn hoopgevend, maar grotere en langdurigere onderzoeken moeten uitwijzen of deze behandelingen uiteindelijk ook leiden tot een langer en gezonder leven.
Lees ook: Sony bevestigt officieel nieuwe ‘Venom’-film, MCU-crossover blijft uit
Lees ook
