Netflix herhaalt berucht gevangenisexperiment met échte deelnemers: “Dit gaat te ver!”
Een groep gewone mensen opsluiten in een gevangenis, de helft bewaker maken en de andere helft gevangene. Vervolgens twee weken kijken wat macht met ze doet. Klinkt dat als een experiment dat onmogelijk uit de hand kan lopen? Precies. Netflix heeft de eerste trailer uitgebracht van The New Stanford Prison Experiment en deze realityserie belooft nu al behoorlijk ongemakkelijk te worden.
Vanaf 21 oktober zet Netflix dertig vrijwillige deelnemers in een echte gevangenis. Ze worden willekeurig verdeeld in bewakers en gevangenen en moeten zich vervolgens zien te redden binnen een systeem van regels, hiërarchie en macht. De centrale vraag: gaan normale mensen zich vanzelf gedragen naar de rol die ze krijgen, of winnen empathie en hun eigen morele grenzen het uiteindelijk? Het eerste seizoen telt zes afleveringen. Wie het oorspronkelijke verhaal kent, denkt waarschijnlijk meteen hetzelfde. What could possibly go wrong?
Het origineel liep na zes dagen al volledig uit de hand
De serie is geïnspireerd op het beruchte Stanford Prison Experiment uit 1971 van psycholoog Philip Zimbardo. Voor dat onderzoek werd in de kelder van Stanford University een nepgevangenis ingericht. Jonge mannelijke vrijwilligers kregen willekeurig de rol van gevangene of bewaker.
Het experiment zou één tot twee weken duren, maar werd na slechts zes dagen stopgezet. Sommige bewakers gingen steeds verder in hun machtsmisbruik, terwijl verschillende gevangenen ernstige stress en emotionele problemen vertoonden. Zimbardo speelde bovendien zelf de rol van gevangenisdirecteur, waardoor hij volgens latere critici nauwelijks nog als onafhankelijke onderzoeker kon functioneren.
Daar komt bij dat het beroemde experiment inmiddels wetenschappelijk veel minder onaantastbaar is dan vroeger werd gedacht. Er is onder meer kritiek op de methodologie, de selectie van deelnemers en aanwijzingen dat deelnemers zich gedroegen naar wat zij dachten dat de onderzoekers van hen verwachtten. Stanford bespreekt tegenwoordig zelf meerdere alternatieve verklaringen voor de uitkomsten.
We hebben dit verhaal eerder op film gezien
In 2001 verscheen de Duitse thriller Das Experiment, losjes geïnspireerd op het Stanford-onderzoek. Die film kreeg in 2010 een Amerikaanse remake als The Experiment, met Adrien Brody en Forest Whitaker. In 2015 kwam vervolgens The Stanford Prison Experiment uit, een veel directere dramatisering van het oorspronkelijke onderzoek met Billy Crudup als Zimbardo en verder onder anderen Ezra Miller, Tye Sheridan en Michael Angarano.
Netflix doet nu iets wat misschien nog ongemakkelijker is: geen acteurs, maar echte deelnemers.
Netflix zegt dat het dit keer anders moet
Netflix benadrukt dan ook dat The New Stanford Prison Experiment geen simpele kopie van het experiment uit 1971 is. De productie zegt ruim een jaar aan de opzet te hebben gewerkt en gebruikt onder meer een gemengde groep deelnemers, deskundige begeleiding en ethische veiligheidsmaatregelen die bij het origineel ontbraken. Een gedragspsycholoog van Harvard, een voormalig gevangenisprofessional en journalist Trymaine Lee zijn bij het programma betrokken.
Maar de trailer laat al zien dat die voorzorgsmaatregelen de spanning niet wegnemen. De machtsverhoudingen beginnen te schuiven, deelnemers raken emotioneel en op een gegeven moment valt zelfs de veelzeggende constatering: “We went too far.” Dat is natuurlijk precies waarom Netflix dit programma maakt.
Dit kan heerlijk ongemakkelijke televisie worden
Want achter het realitysausje zit een behoorlijk fascinerende vraag. Wat gebeurt er wanneer je een willekeurige persoon ineens macht geeft over iemand anders? Blijf je jezelf wanneer iedereen om je heen verwacht dat je een bewaker of gevangene bent? En hoe snel verandert een spelletje in iets dat voor de deelnemers helemaal niet meer als een spel voelt?
Juist doordat we inmiddels weten hoe slecht het origineel afliep, krijgt deze nieuwe versie automatisch iets van kijken naar een trein waarvan je vermoedt dat hij ieder moment kan ontsporen.
The New Stanford Prison Experiment is vanaf 21 oktober te zien op Netflix. Alle zes afleveringen verschijnen als nieuwe realityserie op de streamingdienst. En na het zien van de eerste beelden blijft eigenlijk maar één vraag over: wie dacht dat het opnieuw uitvoeren van het beruchtste gevangenisexperiment uit de psychologie een rustig televisieprogramma zou opleveren
Lees meer: Kijktip: nieuwe Netflix-film over een van Amerika’s beruchtste criminelen staat nú online
Lees ook
